Terwagne Modeste (1864-1945)

(Extrait de LIVRAUW F., Le Parlement belge en 1900-1902, Bruxelles, Société belge de Librairie, 1901, p. 169)

Modeste TERWAGNE

Représentant socialiste pour l’arrondissement d’Anvers, né à Namur le 14 janvier 1864.

Médecin. - Elève du Collège communal de Dinant et de l'Université libre de Bruxelles, interne des hôpitaux civils d'Anvers, fut reçu docteur en médecine, chirurgie et accouchements au mois de mars 1888. - Fit partie de la Ligue républicaine belge, de la Générale Ouvrière de Bruxelles et du groupe radico-socialiste formé au sein du parti progressiste ; fondateur de Ligue Socialiste de langue française et du Syndicat des médecins socialistes ; membre du Conseil général de la Libre-Pensée et ancien président de la Libre-Pensée d'Anvers et de l'Extension universitaire. - Président de la section anversoise de la Ligue nationale contre la tuberculose. - Ancien correspondant de La Réforme, collabore aux journaux Le Peuple, De Werker, Le Laboureur et La Raison ; auteur d'une critique sur L’Hôpital Sainte-Elisabeth d’Anvers, des brochures de propagande l'A. B. C. du socialisme collectiviste et Een woordje aan onze broeders de Boeren, et d'un ouvrage d'hygiène rationnelle Portez-vous bien. - Nommé conseiller communal d'Anvers aux élections d'octobre 1899. - Elu membre de la Chambre le 27 mai 1900.

---

(Extrait du Pourquoi Pas ?, du 15 janvier 1914)

La violette est modeste. M. Terwagne aussi. Mais ils ne le sont pas de la même façon : la violette l'est par essence et par tempérament ; Terwagne ne l'est que par la grâce de l'étai civil ; sa corpulence et sa carrière lui interdisent de prétendre autrement à ce qualificatif flatteur.

Terwagne n’est pas Dinantais, comme beaucoup de gens le pensent. Ce Wallon qui parle flamand et qui triomphe à Anvers est Namurois de naissance. Mais c'est à Dinant qu'il grandit : le collège communal de cette ville a conservé le souvenir des succès scolaires véritablement étourdissants qu'il y remporta. Encore collégien, il était inscrit sur les registres de la « Libre Pensée » de Dinant.

C'est à l'Université de Bruxelles qu'il fit ses études. Il nous souvient encore - cela date de vingt-cinq ans, ô jeunesse ! - d'un meeting universitaire à la Brasserie Van Aerschot, près du Sesino, alors local du Cercle des Etudiants progressistes : Terwagne y présidait, ce jour-là, un débat contradictoire sur le suffrage universel - et ce débat mettait aux prises, d'une part, Jules Destrée et Furnémont, et, d'autre part, Paul Hymans et Louis Frank (l'avocat féministe ; ne pas confondre avec le député d'Anvers). Terwagne présidait ça avec sa rondeur déjà notoire - ce qui n'empêchait pas les arguments d'être pointus et les langues de s'aiguiser ; à la sortie, Terwagne s'interposait entre les plus turbulents pour empêcher qu’ils en vinssent aux mains.

* * *

Suivons Terwagne dans ses pérégrinations à travers la Belgique.

Il quitte Bruxelles, va s'engager comme interne à l'hôpital Sainte-Elisabeth à Anvers. Vous avez peut-être encore présent à la mémoire le tumulte dont s'émurent, à cette époque, le monde administratif et le monde médical anversois, sans compter le monde politique, qui n'a pas l'habitude d'être le moins bruyant : Terwagne accusant les sœurs d'incapacité, d'inertie, de prosélytisme clérical ; le conseil des hospices, révoquant le dénonciateur ; la presse s'emparant de l'incident ; le conseil communal refusant de ratifier la décision du conseil des hospices et maintenant Terwagne dans ses fonctions !

Tout ça fit un joli chambard...

Pendant que le conflit s'éternisait, Terwagne terminait ses études, s'établissait définitivement à Anvers, s'occupait surtout d'hygiène et se montrait excellent médecin, assimilateur et intuitif.

II fut un des promoteurs les plus actifs de la lutte contre la tuberculose, créa la section anversoise de la Ligue, la plus prospère et la plus vivante, la présida, fonda la colonie de Wenduyne.

Incident : quand les belles dames du monde clérical anversois virent les succès de la Ligue, œuvre d'anticléricaux notoires, elles songèrent à s'en emparer. Sous prétexte de demander le patronage du prince et de la princesse Albert, elles déclarèrent que la présidence d'un socialiste était « indésirable. » Terwagne offrit sa démission pour ne pas priver l'œuvre des ressources que devait lui procurer l'adhésion de ce monde. Le Comité la refusa. Terwagne la maintint. Son ami, le docteur Dhaenens, le remplaça (Dhaenens est d'ailleurs socialiste), mais il se fait un point d'honneur de ne jamais agir sans Terwagne, qui, en fait, continue à tout mener comme par le passé.

* * *

Cependant, voici notre héros conseiller communal et bientôt député socialiste d'Anvers. Il s'affirme comme un des principaux parmi ces socialistes intégralistes qui attachent une grande importance à la lutte contre l'Eglise et n'ont jamais « sous-évalué » le péril clérical.

Il est aussi le type du mauvais Templier. A la Maison du Peuple de Bruxelles, il fit un jour une conférence en faveur d'un usage modéré de l'alcool. Vandervelde parla en sens contraire. Le contraste de la figure ascétique et jaunie de carême prenant avec la mine truculente de frère Gorenflot mit en joie l'auditoire et décida de la défaite des Tempérants !

Terwagne est cependant une des plus « grosses bouteilles » de !'eau de Chevron : il est aussi l'une des plus grosses nuques du parti ouvrier belge.

Excellente fourchette, amateur de crus : n'a pas de plus grand plaisir que de les déguster avec son ami intime Des Essarts.

Poids exact: 141 kilogrammes.

* * *

Ah !... nous allions l'oublier: il y a Terwagne instrumentiste : il joue de la clarinette et de la flûte... comme Orphée.

Quand il souille dans son instrument, il est tout à tait intéressant de l'entendre : on y prend grand plaisir ; mais on en prend encore plus à le regarder...

---

(Extrait du Pourquoi Pas ?, du 9 février 1945)

C'est un des rares survivants de l'équipe parlementaire d'avant-guerre - de l'autre guerre s'entend - qui disparaît en la personne de Modeste Terwagne. Car cet homme jovial, exubérant, tout en dehors, dont la silhouette massive était proche du gigantisme et qui occupait énormément de place dans tous les milieux où son activité se révélait militante, se prénommait Modeste. Ce n'était pas la moindre des anomalies que lui avait réservées le destin.

Ce Wallon pur sang - il était originaire de Dinant - qui avait toutes les qualités de bonté cordiale, de rondeur joviale de sa race, fut pendant près d'un quart de siècle l'élu municipal et de la plus flamande de nos cités : Anvers.

Mais quand, après l'armistice, la vague flamingante passa sur la métropole, les socialistes l’exécutèrent sans beaucoup d'élégance, au profit de l'homme qui était sa vivante antithèse. Camille Huysmans, maigre, efflanqué, aux lèvres minces et pincées, au sarcastique de Méphistophélès, prit la place du Gargantua jovial, obèse au masque coloré, à qui sa silhouette énorme, coiffée de l'auréole d'argent de sa tignasse, avait valu le sobriquet de « Bison des Flandres. »

S'illusionnant sur la durée d'une popularité qui l'avait si longtemps entouré, le Dr Terwagne se présenta tout seul au scrutin. Dans notre pays de conformisme politique, on n'aime guère les dissidents. Et le franc-tireur isolé n'obtint qu'un nombre dérisoire de suffrages.

Dégoûté par cette ingratitude, le Dr Terwagne établit sa tente - en l'occurrence une délicieuse thébaïde plantée au flanc des collines du pays de l'Amblève - dans son Ardenne natale. De temps à autre, il apparaissait à Bruxelles, où il était aimé de tout le monde, pour s'occuper des affaires de la Libre-pensée dont il était le président international, ou bien encore pour essayer de mettre sur pied un parti radical-socialiste dont il fut un jour d'élection le candidat malchanceux. Quelques mois avant sa mort, il s'était affilié au parti communiste... celui-ci n'aura pas pu utiliser longtemps cette brillante et sympathique recrue.

---

DE SCHAMPHELEIRE E, Terwagne, Modeste, dans Nationaal biografisch woordenboek, Bruxelles, 1981, t. 9, col. 734-740)

TERWAGNE, Modeste, arts, vrijmetselaar en socialistisch politicus.

Geboren te Namen op 14 febr. 1864, als zoon van Henri, slager en van Catherine Scaltin , overleden te Brussel op 30 jan. 1945.

Terwagne groeide op in een katholiek en groot middenstandsgezin. Op 15-jarige leeftijd maakte hij een gewetenscrisis door en werd één van de stichters van de Libre Pensée te Dinant.

Toen hij de wens uitdrukte geneesheer te worden, gaf hij de voorkeur aan de Université Libre de Bruxelles. Het klimaat van de U.L.B. stuwde hem in de richting van het progressief antiklerikalisme. Hij onderging er sterk de invloed van C. de Paepe, H. Denis en H. de Greef. Na het beëindigen van zijn studies in 1888, opende hij te Antwerpen een praktijk die uiterst bloeiend was. Hij werd lid van de Geuzenbond, en liet zich door zijn persoonlijkheid en streven naar de laïcisering van de hospitalen opmerken in de radicaal antiklerikale kringen.

Eind 1889 werd de vierentwintigjarige Terwagne vrijmetselaar. Hij werd opgenomen in de loge “Les Amis du Commerce et de la Persévérance Réunis". Vanaf 1892, vóór zijn aansluiting bij de Belgische Werkliedenpartij, hield hij fel opgemerkte uiteenzettingen over het socialisme, in een loge die toch hoofdzakelijk samengesteld was uit conservatieve liberalen. In 1888 werd hij schatbewaarder van de Libre Pensée, ook genoemd “De Vrije Gedachte". Vanaf 1891 was hij er voorzitter van. Hij bleef die functie waarnemen tot in 1899, jaar waarin zijn eigenlijke politieke loopbaan begon. Alhoewel hij dan als voorzitter aftrad, bleef hij deel uitmaken van het bestuur. Tevens was hij actief in de internationale organisaties van vrijdenkers. De “Libre Pensée" onderging in de jaren van Terwagne's voorzitterschap grote verandering. Voor de progressieve vrijdenker was het socialisme de onvermijdelijke structuur van de toekomstige samenleving. Vandaar dat de “Libre Pensée" meer en meer werd geschuwd door de gegoeden en geleidelijk meer en meer samengesteld werd door progressisten en socialisten.

Toen het streven naar het algemeen stemrecht sterker werd, ontstond in 1892 de “Vooruitstrevende Bond", die een onderdeel werd van de liberale partij. Terwagne speelde een opmerkelijke rol. Maar na de ontgoochelende houding van de liberalen bij de invoering van het Algemeen Meervoudig Stemrecht, wou Terwagne bij de wetgevende verkiezing van 1894 slechts weten van een antiklerikaal verbond met de andere liberale korpsen, op voorwaarde dat een overeenkomst werd afgesloten met de Socialistische Partij. Geenszins was hij te spreken over het opportunisme van een aantal progressisten die absoluut met de andere liberale fracties wilden opkomen. Het liberaal kiesplatform, waar slechts sprake was van de Antwerpse haven, de landbouw e.d., zonder te spreken van het zuiver algemeen stemrecht, voldeed hem niet. Toen een overeenkomst tussen de liberalen en de socialisten onmogelijk bleek, zoals Terwagne het in een brief aan zijn loge schreef “la répugnance des chefs de l'aristocratie libérale de se trouver sur la même liste que des ouvriers socialistes”, viel de Vooruitstrevende Bond uiteen en Terwagne sloot zich aan bij de Belgische Werklieden Partij.

Samen met progressistische liberalen stichtte hij de “Ligue socialiste de langue française". Deze verwierf een aanzienlijke invloed in de Belgische Werklieden Partij. Terwagne was op zijn minst een eigenaardig verschijnsel. Een geneesheer, een fransspekende, een welgesteld bourgeois veroverde zeer vlug een eersterangspositie in de Antwerpse afdeling. Reeds na enkele maanden zetelde Terwagne in het Uitvoerend Bestuur. Na de ontgoochelende gemeenteraadsverkiezingen van 1895 nam hij definitief de leiding. Zijn franssprekendheid was geen bezwaar, de partij was nog niet flamingantisch en trouwens Terwagne eigende zich na enige tijd een passieve en een zekere actieve kennis van het Nederlands toe. Terwagne verdedigde tevens op opvallende wijze de Vlaamse belangen. Toen echter de Antwerpse Federatie uiteindelijk rond 1905 flamingantisch werd, geraakte hij achterop, en was hij bv. in tegenstelling met zijn federatie geen voorstander van de vernederlandsing van de Gentse universiteit. Terwagne, die in 1894 de liberale partij verliet wegens haar gebrek aan radicaliteit, milderde zijn standpunten vrij vlug. Gedreven door hevig antiklerikalisme en het besef dat men wegens het ongunstig kiesstelsel niet vooruit kon komen werd hij een haast onvoorwaardelijk voorstander van kartels met de liberalen. Voor hem kon er tussen de antiklerikalen eensgezindheid bestaan over het algemeen stemrecht, de evenredige vertegenwoordiging en het verplicht onderwijs. Hij stuitte hier meermaals op verzet van zijn federatie.

Toen hij bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1899 er tenslotte in slaagde een kartel door zijn partij te laten goedkeuren, werden bij de poll de drie kandidaten gekozen, voorgesteld door de Ligue socialiste de langue française, nl. Terwagne, Cools en Goetschalck. Het kartel zegevierde, de socialisten traden in de gemeenteraad. In 1900 werd Terwagne tot volksvertegenwoordiger gekozen, wat meteen betekende dat de Antwerpse federatie uiteindelijk vertegenwoordigd werd in het Parlement. In de gemeenteraad zetelde hij ononderbroken tot 1921, in de Kamer tot 1919. Door zijn polemisch en combatief optreden in Kamer en Gemeenteraad werd hij vlug de “polderbison" genoemd. Hij streefde als vrijdenker en dokter ernaar de verwereldlijking der gasthuizen te realiseren, wat hem de bijnaam “nonnenvreter" opleverde.

De syndicale problemen lagen de bourgeois-intellectueel minder goed. Hij was weinig enthousiast, zelfs voor de grote politieke stakingen van 1902 en 1913. Hij speelde wel een opmerkelijke rol ter verdediging van het officieel onderwijs, de pedagogie in het onderwijs en de hygiène. Toen rond 1910 het probleem van de deelneming aan een bourgeoisregering werd gesteld, was Terwagne in tegenstelling met zijn federatie, er een absoluut voorstander van. Zo ook bij de Kongo-overname toonde hij zich als een kolonialist.

Door zijn Waalse afkomst en zijn onmiskenbare burgerlijkheid is het ook niet verwonderlijk dat hij zich tijdens W.O. I ontpopte als patriot. Het vaderland kreeg absolute voorrang op het socialisme. Uitgeweken naar Nederland, nam hij daar de leiding van het “Office Belge", de propagandainstelling van de Belgische regering in dit land.

Door zijn “jusqu'au boutisme", door het verzaken van zijn plichten als socialistisch volksvertegenwoordiger en door het bestrijden van de vredesinitiatieven van C. Huysmans kwam hij vrij vlug in scherp conflict met de uitgeweken Antwerpse socialisten.

Weldra werd een onoverbrugbare kloof geslagen. Bovendien schaarde de meerderheid van de Antwerpse federatie zich in janv. 1918 achter de vredespolitiek van C. Huysmans en de uitgeweken Antwerpse socialisten waardoor zij onomwonden haar leider afkeurde.

Na de oorlog engageerde hij zich in de chauvinistische en annexionistische politiek. Er dient opgemerkt dat op nationaal vlak, eerder de Antwerpse federatie dan Terwagne geïsoleerd was, dit door haar uitgesproken pacifisme, internationalisme en verzoenende houding t.o.v. de activisten.

Daar de verzoening onmogelijk was, stichtte Terwagne een nieuwe partij de “Socialistische Federatie van Het Arrondissement Antwerpen" Het programma was sterk anti-marxistisch, antiflamingant en sterk nationalistisch getint. Bij de wetgevende verkiezingen in 1919 haalde de officiële socialistische afdeling 34 % der stemmen, de partij van Terwagne slechts 0.85%. Aldus eindigde de politieke loopbaan van de eens zo populaire figuur. In de sterk Vlaamse, internationalistische en pacifistisch geworden Antwerpse federatie was Terwagne duidelijk een anachronisme en zijn verwijdering was onvermijdelijk.

Terwagne vestigde zich dan te Brussel en te Chevron. Te Chevron hield hij zich bezig met het bronwater, waar hij belangen in had, en met de bescherming van het leefmilieu.

In Brussel vroeg hij zijn affiliatie aan bij de loge “Les Amis Philanthropes".

Toen in 1926 een zekere advocaat Wittemans een uiteenzetting gaf over wat de vrijmetselarij zou moeten zijn en hierbij verwees naar de mysteriën van het Oude Egypte en het occultisme, hierbij gesteund door de voorzitter, werd Terwagne woest. Hij wees erop, dat de grondslag van de moderne vrijmetselarij slechts het vrij onderzoek kon zijn. De hooglopende discussie leidde tot het ontslag van de voorzitter.

Op aandringen van zijn vrienden stelde Terwagne zich kandidaat en werd tot voorzitter gekozen. Hij nam gedurende drie jaar de leiding van de loge waar. Tot aan zijn dood in 1945 was hij afgevaardigde van de loge bij het Groot Oosten van België. In 1931 wilde zijn loge de kandidatuur van Terwagne als Grootmeester Nationaal van de Belgische Vrijmetselarij voordragen, maar Terwagne weigerde wegens te drukke beroepsbezigheden.

Terwagne probeerde zich nog eens in de politiek te lanceren. Hij stichtte met het oog op de wetgevende verkiezingen van 1925 de “Association radicale sociale de Bruxelles", met als voornaamste programmapunt het antiklerikalisme. Het werd een grandioze mislukking, slechts 0,47 % van de stemmen werden bekomen.

Na in de jaren twintig deel te hebben uitgemaakt van de redactieraad van het vrijdenkersblad La Pensée, bleef Terwagne van 1928 tot aan zijn dood directeur van dit blad. Tevens was hij ondervoorzitter van de Belgische “Conseil Général de la Libre Pensée”. Toen ca. 1934 de Libre Pensée de gelegenheid kreeg op de radio te komen, was dat in hoofdzaak te danken aan Terwagne. Ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag zag La Pensée hem dan ook als”le grand chef de l'anticléricalisme en Belgique".

Na de eerste W.O. was T. bijzonder actief op de internationale congressen van de vrijdenkers. Tot aan zijn dood was hij voorzitter van de “Fédération Internationale des Sociétés de Libres Penseurs".

De creatie te Wenen in 1925 van een zogenaamde Internationale Proletarische Vrijdenkersunie juichte hij toe : het was een middel te meer om de volksmassa tot meer ontwikkeling te brengen. Bij het dreigende oorlogsgevaar zocht deze contact.

Terwagne verheugde zich hierom en betoogde op het eerste gezamenlijke congres, dat Mussolini zijn dictatuur gevestigd had met de medeplichtigheid van de Paus. Hitler, onder voorwendsel van het bolsjevisme te bevechten, deed een beroep op het geloof om zijn macht te versterken.

De grondslag van alles bij Terwagne was het antiklerikalisme. Hij was daarom meer dan de andere socialisten bereid kartels en compromissen te sluiten met de liberalen om de vijand, waarmee hij niet in de eerste plaats het kapitalisme bedoelde maar wel de kerk, te bekampen. Wat hij als intellectueel en sterke gevoelsmens nastreefde was meer sociale rechtvaardigheid. Hij behoorde immers tot de gematigde maatschappijhervormers, die langs wegen van geleidelijkheid de maatschappij trachtten te verbeteren, door meer sociale rechtvaardigheid te doen heersen. Vandaar dat hij ook niet de kaart van het syndicalisme speelde. Terwagne was, zoals de meeste Belgische socialisten geen hoogvlieger op het stuk van theorie en sociaalfilosofische beschouwingen, zoals o.m. blijkt uit zijn werkje “A.B.C. van het Collectivistisch Socialisme". Hij dacht dat het volstond de mensen het loon te geven waar ze recht op hadden en regies te creëren. Terwagne's denkbeelden over het socialisme waren in feite de gematigde vóóroorlogse Antwerpse federatie op maat gesneden.

Terwagne werd sterk beïnvloed door César de Paepe, vnl. inzake de regies als de ideale uitbatingsvorm. Daar was ook H. Denis bij hem vond Terwagne vooral feitenmateriaal met betrekking tot het maatschappelijk vraagstuk. Ook bij Benoit Malon, die opriep tot gerechtigheid en broederschap, vond hij geestelijk voedsel.

Voor Terwagne vormt het republikein en socialist zijn één geheel. Het koningdom vond hij een overblijfsel van vroegere primitieve tijden. Terwagne reageerde emotioneel anti-Leopold II. Zo protesteerde hij tegen de heildronk die traditioneel in zijn loge op de koning werd uitgebracht. Bij de geboorte van prins Leopold (1901) hoopte hij dat deze geen parasiet van de samenleving zou worden.

Het zijn H. Denis en C. de Paepe, die hem tot het inzicht brachten dat vrijdenkerij onafscheidbaar is van het socialisme. Voor Terwagne diende de vrijdenkerij zich dan ook vooral te bekommeren om de intellectuele verheffing. Voor hem was het duidelijk dat het vnl. het antiklerikalisme en de vrijdenkerij zijn geweest die vele arbeiders en intellectuelen naar de socialistische partij hebben gedreven. De vrijdenkers en vrijmetselaars mochten zich ook niet afzijdig houden van de politiek. (…)